Fundacja „Instytut Cyfrowego Obywatelstwa” wzięła udział w konsultacjach publicznych dotyczących projektu ustawy o ochronie małoletnich przed dostępem do treści pornograficznych w internecie (UD179).
Jako organizacja zajmująca się popularyzacją wiedzy o prozdrowotnych zachowaniach związanych z używaniem urządzeń ekranowych oraz świadomym obywatelstwie cyfrowym pragniemy przedstawić nasze uwagi do projektu. Fundacja „Instytut Cyfrowego Obywatelstwa” od 2022 roku prowadzi Ogólnopolskie Badania Higieny Cyfrowej, realizuje wraz z firmami Polskie Badania Internetu i Gemius oraz PKDP stały monitoring obecności dzieci i młodzieży w internecie Internet Dzieci, wspiera prace sejmowej Komisji ds. Dzieci i Młodzieży oraz uczestniczy w konsultacjach i inicjatywach na rzecz praw dziecka w internecie.
Projekt ustawy koncentruje się na ograniczeniu dostępu do pornografii za pomocą weryfikacji wieku w dedykowanych serwisach pornograficznych. Uważamy, że jest to krok w dobrym kierunku, ale niewystarczający – ustawa rozwiązuje jedynie fragment problemu, ponieważ dzieci w praktyce stykają się z treściami pornograficznymi i seksualnymi także w innych obszarach internetu, poza platformami stricte pornograficznymi.
Analizy i raporty pokazują, że dzieci w Polsce mają kontakt z pornografią i treściami seksualnymi zarówno w sposób przypadkowy, jak i w wyniku celowych działań dorosłych lub rówieśników. Do głównych źródeł należą: grooming i nagabywanie online, które może rozpocząć się już w ciągu kilkudziesięciu sekund podczas gier czy rozmów w mediach społecznościowych; niechciane treści seksualne, na które dzieci trafiają poprzez reklamy, wyskakujące okienka, wyszukiwarki czy udostępnienia od rówieśników; materiały CSAM, w tym rosnący odsetek treści tworzonych przez same dzieci pod wpływem presji i szantażu, szczególnie dziewczynek w wieku 11–13 lat; sextortion i szantaż, które w 2023 r. doprowadziły do ponad 26 tys. zgłoszeń wymuszeń seksualnych o charakterze finansowym; a także transmisje na żywo, często organizowane na zlecenie płacących klientów. Istotną rolę odgrywają media społecznościowe i komunikatory, które dzięki szyfrowanej komunikacji sprzyjają ukrywaniu nadużyć. Dane z Polski są alarmujące: 57% nastolatków otrzymało treści seksualne od dorosłych, 51% było proszonych o wykonanie czynności seksualnych online, a 21% otrzymało cudze zdjęcia seksualne bez ich zgody. Wynika z tego, że dzieci mają dostęp do treści pornograficznych zarówno pasywnie (np. reklamy, przypadkowe kontakty, udostępnienia rówieśnicze), jak i aktywnie (grooming, sextortion, CSAM, transmisje na żywo). Kluczowym kanałem pozostają media społecznościowe, gry online i komunikatory, a łatwy dostęp do smartfonów w połączeniu z brakiem skutecznej kontroli rodzicielskiej dodatkowo pogłębia problem.
Projekt pomija zatem główne źródła ryzyk. Skupiając się wyłącznie na stronach pornograficznych, nie uwzględnia rosnącego zjawiska autoprodukcji treści przez dzieci pod presją sprawców, transmisji live czy przesyłania materiałów przez szyfrowane komunikatory. Nie nakłada również obowiązków na duże platformy cyfrowe, które – zgodnie z unijnym Digital Services Act – mają obowiązek stosować proporcjonalne środki ochrony małoletnich, w tym weryfikację wieku i kontrolę algorytmów rekomendacyjnych.
Projekt ustawy koncentruje się na stronach pornograficznych wprowadzając obowiazkową weryfikację wieku podczas gdy dzieci trafiają na treści pornograficzne często przypadkowo – przez reklamy, wyskakujące okienka, wyniki wyszukiwarek a także linki od rówieśników.
Wnioskujemy o rozszerzenie projektu ustawy i uzupełnienie go o:
- Obowiązki dużych platform cyfrowych – raportowanie ryzyk dotyczących ochrony dzieci, stosowanie filtrów, skutecznych narzędzi kontroli rodzicielskiej oraz nadzór nad algorytmami rekomendacyjnymi.
- Zakaz reklam pornografii w przestrzeniach dostępnych dzieciom (wyszukiwarki, media społecznościowe).
- Uwzględnienie zjawiska sextortion i autoprodukcji CSAM – wprowadzenie obowiązkowych kampanii edukacyjnych dla dzieci i rodziców, wspierających rozpoznawanie i zapobieganie tym zjawiskom, zgodnie z zasadami edukacji pierwszorzędowej.
- Transmisje live i szyfrowane komunikatory – uwzględnienie ich w katalogu ryzyk, zobowiązanie dostawców do współpracy z organami nadzoru i wprowadzania zabezpieczeń.
- Wdrożenie regulacji unijnych – w szczególności art. 28 DSA oraz dyrektywy 2011/93/UE dotyczącej zwalczania wykorzystywania seksualnego dzieci.
- Edukacja i profilaktyka – wprowadzenie do szkół powszechnej edukacji cyfrowej i medialnej, a także programów wsparcia dla rodziców i nauczycieli.
- Włączenie organizacji społecznych w monitorowanie wdrażania ustawy, np. poprzez powołanie rady doradczej, co zwiększyłoby transparentność i skuteczność działań.
Projekt ustawy jest ważnym elementem polityki ochrony dzieci, ale jego skuteczność będzie ograniczona, jeśli pozostanie jedynie narzędziem blokowania dostępu do pornografii. Apelujemy o poszerzenie regulacji tak, aby odpowiadały one na realne zagrożenia w środowisku cyfrowym – od algorytmów platform społecznościowych, przez reklamy, po autoprodukcję CSAM. Tylko wtedy ochrona dzieci będzie zgodna z zasadą najlepiej pojętego interesu dziecka i standardami wynikającymi z Konwencji o prawach dziecka oraz prawa unijnego.
